Di tengah-tengah kritikan ramai pihak yang melihat kes-kes rasuah sering memakan masa yang lama untuk ditangani, cadangan SPRM untuk mekanisme Perjanjian Pendakwaan Tertangguh (DPA) mencetuskan perdebatan baru.

Ketua pesuruhjaya agensi antirasuah itu, Azam Baki, secara terbuka menyokong idea berkenaan, menggambarkan rangka kerja DPA sebagai rangka kerja yang harus dimajukan untuk mengelakkan kes-kes berprofil tinggi daripada terperangkap dalam prosiding selama bertahun-tahun, dan menghabiskan dana awam.

Malaysiakini meneliti apa sebenarnya DPA, dan sama ada ia berisiko menjadi satu lagi laluan kepada kekebalan daripada hukuman bagi individu yang berpengaruh.

Apa itu DPA?

DPA ialah mekanisme undang-undang yang membenarkan pendakwa raya menggantung prosiding jenayah terhadap pihak tertuduh, biasanya sebuah syarikat, dengan syarat ia bersetuju untuk memenuhi keperluan tertentu dalam tempoh tertentu.

Syarat-syarat sedemikian biasanya termasuk membayar denda wang, memulangkan dana yang disalahgunakan, bekerjasama dengan siasatan, dan melaksanakan pembaharuan untuk mencegah salah laku pada masa hadapan.

Di bawah DPA, pertuduhan difailkan, tetapi tidak diteruskan serta-merta. Jika tertuduh mematuhi syarat yang ditetapkan, pendakwaan ditangguhkan dan akhirnya boleh ditarik balik.

Walau bagaimanapun, jika terma yang dipersetujui dilanggar, pendakwa raya mengekalkan hak untuk menghidupkan semula kes tersebut dan menjalani perbicaraan. Dalam keadaan di mana pendakwa raya meneruskan perbicaraan, sabitan boleh membawa kepada hukuman penjara, denda dan hukuman lain yang berkenaan berdasarkan undang-undang yang digunakan untuk membingkai pertuduhan.

DPA secara amnya direka untuk pesalah korporat, dan di banyak negara, tertakluk kepada beberapa bentuk pengawasan kehakiman untuk memastikan terma tersebut adil, seimbang dan demi kepentingan awam.

Siapa yang menggunakan DPA?

DPA biasanya digunakan dalam bidang kuasa seperti Amerika Syarikat (AS) dan United Kingdom (UK), di mana ia kini menjadi sebahagian daripada rangka kerja perundangan untuk menangani jenayah korporat yang kompleks, termasuk rasuah, penipuan dan pengubahan wang haram.

Walau bagaimanapun, di AS, DPA pada asalnya difikirkan sebagai cara untuk membantu pesalah kecil yang baru pertama kali melakukan kesalahan - selalunya individu atau entiti berisiko rendah - mendapatkan peluang kedua melalui peluang untuk mengelakkan akibat jangka panjang daripada sabitan jenayah.

Penekanan ketika itu adalah pada pemulihan dan bukannya hukuman, yang membolehkan pendakwa raya menjimatkan sumber sambil menggalakkan tingkah laku pembetulan melalui syarat-syarat yang dikenakan oleh mahkamah.

UK telah menerima pakai DPA pada Februari 2014, dengan mekanisme yang bertujuan untuk menggalakkan syarikat melaporkan sendiri salah laku jenayah dan menangani penipuan, rasuah dan jenayah ekonomi.

Tidak seperti model AS, bagi memastikan DPA mempunyai kesan undang-undang di UK, perjanjian itu mesti mendapat kelulusan kehakiman pada pelbagai peringkat, dengan hakim menilai sama ada perjanjian itu demi kepentingan keadilan dengan terma yang adil, munasabah dan berkadar.

DPA yang diluluskan juga didedahkan kepada umum, satu langkah ketelusan yang bertujuan untuk mengurangkan kebimbangan bahawa mekanisme itu boleh disalahgunakan.

Apa rancangan Malaysia dengan DPA?

Awal minggu ini, Azam memberitahu podcast Berita Harian bahawa SPRM telah mencadangkan mekanisme DPA sebagai sebahagian daripada usaha untuk menyelesaikan kes rasuah bernilai tinggi yang melibatkan RM100 juta dan ke atas tanpa perbicaraan mahkamah penuh.

Rangka kerja ini dijangka dibentangkan di Dewan Rakyat pada Jun, dengan perkara ini dalam peringkat penggubalan susulan perbincangan dengan Jabatan Peguam Negara (AGC).

Menurut Azam, cadangan ini akan terpakai untuk entiti korporat dan individu yang terlibat dalam kes rasuah yang menampilkan nilai yang dianggap "sangat besar".

"Jika kita terus bimbang semata-mata tentang persepsi, bilakah kita akan menyelesaikan isu-isu ini? Adalah menjadi tanggungjawab kita untuk meyakinkan Ahli Parlimen apabila DPA dibentangkan," kata Azam seperti dilapor New Straits Times.

Dengan menyatakan bahawa mereka yang tertuduh boleh menyelesaikan kes melalui denda yang dirundingkan dan tindakan pemulihan, Azam menambah bahawa kelebihan utama DPA ialah klausa mengenai pampasan kepada mangsa.

Azam menegaskan bahawa jika DPA diamalkan di negara ini semasa insiden pencemaran Sungai Kim Kim 2019 di Pasir Gudang, Johor, syarikat itu boleh dikenakan penalti, menanggung kos pembersihan sungai, dan membayar pampasan kepada penduduk.

Insiden itu, yang menjejaskan kesihatan lebih 2,000 orang dan mengakibatkan penutupan 111 sekolah di kawasan berkenaan, menyaksikan P Tech Resources Sdn Bhd didenda sejumlah RM640,000 pada Jun 2024.

Syarikat itu menghadapi lapan pertuduhan berkaitan pencemaran di bawah Peraturan Kualiti Alam Sekitar (Udara Bersih) 2014. Pemandu lori N Maridass juga dikenakan denda maksimum RM100,000 kerana menyebabkan pencemaran dengan membuang sisa terjadual secara haram ke dalam sungai.

Walau bagaimanapun, sesetengah pihak menyatakan bahawa denda itu cuma dikenakan selepas kerosakan teruk berlaku, dan tidak banyak membantu menangani kos segera untuk pembersihan alam sekitar, tindak balas kesihatan awam, dan pampasan untuk penduduk yang terjejas.

Penduduk sejak itu telah mengambil tindakan undang-undang terhadap 12 defendan, termasuk Putrajaya dan kerajaan negeri Johor, dalam usaha untuk mendapatkan remedi kewangan bagi masalah kesihatan, kerugian dan kesusahan yang dialami akibat pencemaran tersebut.

Mengapa SPRM mahukan DPA sekarang?

Gesaan SPRM untuk DPA hadir di tengah-tengah kekecewaan yang semakin meningkat terhadap perkembangan yang dirasakan perlahan dalam mendakwa kes rasuah bernilai tinggi, dengan siasatan yang melibatkan syarikat besar, transaksi berlapis dan pelbagai bidang kuasa yang sering mengambil masa bertahun-tahun untuk diselesaikan.

Kes-kes sedemikian juga sering ditangguhkan oleh cabaran prosedur, halangan pembuktian dan perbicaraan yang berlarutan.

Apabila prosiding berlarutan, kos meningkat, sementara prospek untuk mendapatkan sabitan tepat pada masanya atau mendapatkan semula aset yang disalahgunakan semakin berkurangan.

Satu contohnya ialah bagaimana bekas perdana menteri Najib Razak didakwa pada September 2018 dalam perbicaraan 1MDB bernilai RM2.3 bilion. Pihak pendakwaan mengambil masa hampir lima tahun untuk menutup kesnya, manakala peringkat pembelaan mengambil masa setahun lagi.

Hanya pada 26 Disember tahun lepas keputusan telah dikeluarkan, dan Najib dijatuhkan hukuman penjara 15 tahun dan denda RM11.38 bilion.

Najib juga boleh membawa kesnya ke Mahkamah Rayuan dan Mahkamah Persekutuan, yang berpotensi melanjutkan proses litigasi selama beberapa tahun lagi sebelum keputusan muktamad dicapai.

Pendekatan SPRM dengan DPA juga mencerminkan peralihan ke arah mengutamakan pemulihan aset berbanding sabitan sahaja, atas dasar bahawa memulangkan dana yang dicuri kepada dana awam mungkin lebih baik untuk kepentingan awam daripada meneruskan perbicaraan mahkamah dengan hasil yang tidak menentu.

Apakah reaksi terhadap pengumuman Azam?

Walau bagaimanapun, Pusat Memerangi Rasuah dan Kronisme (C4 Center) dengan pantas mengecam cadangan tersebut, terutamanya cadangan Azam agar DPA diperluaskan kepada individu.

NGO itu berhujah bahawa mekanisme tersebut akan menggalakkan pemimpin melakukan rasuah dalam jumlah yang besar untuk melayakkan diri mendapat DPA, mempersoalkan logik di sebalik penghapusan "akauntabiliti sebenar" bagi pesalah yang paling serius.

Kumpulan itu seterusnya memberi amaran bahawa DPA berpotensi membolehkan individu berkuasa mencuri wang awam dan terlepas hukuman hanya dengan membayar ganti rugi.

Ia juga menegaskan bahawa cadangan SPRM mewakili salah faham "sangat berbahaya" tentang DPA.

"Jika Putrajaya berhasrat untuk memperkenalkan skim DPA, pertimbangan asasnya ialah, mengapa entiti yang terlibat dalam aktiviti jenayah harus diberi peluang untuk penyelesaian bukan perbicaraan?" soal C4 Center.

Ia juga menggesa kerajaan untuk komited secara terbuka untuk mengehadkan DPA kepada entiti korporat dan memastikan bahawa pelucutan aset bukan berasaskan sabitan tidak semata-mata digunakan untuk menyelesaikan kes dan menuntut semula kerugian kewangan, di samping mengelakkan usaha untuk membawa mereka yang terlibat dalam aktiviti rasuah ke muka pengadilan.