Kenyataan bekas Menteri Khairy Jamaluddin yang mengkritik ahli akademik dan sejarawan negara sebagai “penakut” kerana tidak tampil mempertahankan sejarah Malaysia daripada maklumat salah membuka satu perdebatan yang lebih besar daripada sekadar isu keberanian intelektual.

Melalui podcast Keluar Sekejap, beliau mempersoalkan mengapa tokoh sejarah dan profesor di universiti awam tidak tampil menjelaskan fakta apabila wujud kekeliruan tentang sejarah negara di ruang awam. 

Bagi beliau, golongan ini tidak seharusnya bersembunyi di dalam “menara gading” akademik sedangkan kedudukan mereka dibiayai oleh wang pembayar cukai.

Kritikan tersebut timbul dalam konteks yang semakin ketara hari ini: perdebatan awam tentang sejarah Malaysia semakin rancak khususnya di media sosial. Pelbagai tafsiran muncul mengenai perjuangan kemerdekaan, peranan tokoh tertentu dan bahkan makna sebenar pembentukan negara. Dalam keadaan ini ramai yang beranggapan bahawa ahli sejarah sepatutnya tampil memperbetulkan maklumat yang salah.

Namun jika dilihat dengan lebih mendalam, persoalan sebenar mungkin bukan sekadar tentang keberanian atau keengganan ahli akademik untuk bersuara. Persoalan yang lebih mendasar ialah: apakah Malaysia sendiri mempunyai satu naratif sejarah nasional yang benar-benar dipersetujui bersama? Jika naratif tersebut sendiri masih diperdebatkan maka tidak menghairankan apabila masyarakat terus terdedah kepada pelbagai tafsiran yang bersaing.

Dalam kebanyakan negara, naratif sejarah nasional biasanya dibentuk melalui gabungan peranan negara, komuniti akademik dan memori kolektif masyarakat. 

Negara memainkan peranan penting melalui kurikulum sekolah, buku teks, muzium serta sambutan hari kebangsaan. Di Malaysia misalnya, institusi seperti Kementerian Pendidikan Malaysia dan Arkib Negara Malaysia membantu membentuk bagaimana sejarah negara diajarkan kepada generasi muda.

Namun sejarah bukan sekadar apa yang diajarkan di sekolah. Ia juga dibentuk melalui penyelidikan akademik di universiti seperti Universiti Malaya atau Universiti Kebangsaan Malaysia serta melalui buku popular, filem, dokumentari dan perbincangan awam. Dalam era digital hari ini, media sosial pula menjadi ruang baru di mana sejarah sering diperdebatkan secara terbuka.

Masalahnya ialah Malaysia secara struktur memang sukar mempunyai satu naratif sejarah yang benar-benar tunggal. Ini berpunca daripada cara negara ini terbentuk serta kepelbagaian pengalaman sejarah yang membentuk masyarakatnya.

Pertama ialah perbezaan pengalaman kemerdekaan antara wilayah. Di Semenanjung, kemerdekaan sering dikaitkan dengan detik 31 Ogos 1957 apabila Persekutuan Tanah 

Naratif sejarah arus perdana negara

Melayu mencapai kemerdekaan daripada United Kingdom dengan kepimpinan tokoh kemerdekaan seperti Tunku Abdul Rahman Putra Alhaj. Peristiwa tersebut menjadi simbol dan asas utama dalam naratif sejarah arus perdana negara.

Namun bagi masyarakat di Sabah dan Sarawak, titik sejarah yang lebih signifikan ialah pembentukan Malaysia pada tahun 1963. Daripada perspektif wilayah-wilayah ini, sejarah negara tidak bermula dengan kemerdekaan Tanah Melayu tetapi dengan pembentukan sebuah persekutuan baharu yang menggabungkan beberapa wilayah dengan latar sejarah yang berbeza. Perbezaan perspektif ini menjadikan konsep “kemerdekaan” sendiri mempunyai makna yang tidak seragam.

Kedua ialah kepelbagaian masyarakat dan memori sejarah komuniti. Malaysia terbentuk daripada masyarakat yang mempunyai latar belakang sejarah yang berbeza, termasuk Melayu, Cina, India serta pelbagai etnik pribumi di Sabah dan Sarawak. Setiap komuniti membawa pengalaman sejarah tersendiri berkaitan kolonialisme, migrasi, ekonomi dan pembentukan identiti. Oleh itu, tafsiran terhadap sejarah negara sering dipengaruhi oleh memori kolektif komuniti masing-masing.

Ketiga ialah pluralisme politik dalam sejarah kemerdekaan. Naratif sejarah arus perdana sering menekankan peranan Umno dalam membawa kemerdekaan melalui rundingan politik dengan pihak British. Namun dalam historiografi yang lebih luas terdapat juga tafsiran yang menonjolkan peranan gerakan nasionalis kiri seperti Parti Kebangsaan Melayu Malaya serta tokoh seperti Dr Burhanuddin al-Helmy, Pak Sako dan Ahmad Boestamam. Dalam masa yang sama, perkembangan politik Islam turut menjadi sebahagian daripada sejarah politik negara melalui gerakan seperti PAS.

Kepelbagaian aliran ini menunjukkan bahawa perjuangan menuju kemerdekaan bukanlah cerita yang digerakkan oleh satu kelompok sahaja. Sebaliknya ia merupakan proses yang melibatkan pelbagai gerakan, ideologi dan tokoh dengan pendekatan yang berbeza. Apabila sejarah yang kompleks ini disederhanakan dalam naratif politik tertentu maka perdebatan tentang siapa sebenarnya “arkitek kemerdekaan” akan terus muncul.

Selain itu, terdapat juga faktor warisan kolonial yang berbeza antara wilayah. Semenanjung Tanah Melayu berada bawah struktur pentadbiran British yang berbeza berbanding Sabah dan Sarawak yang mempunyai pengalaman kolonial yang tersendiri sebelum pembentukan Malaysia. Perbezaan struktur pentadbiran ini turut mempengaruhi bagaimana sejarah politik dan identiti wilayah berkembang.

Akhirnya terdapat faktor politik kontemporari. Dalam banyak keadaan, sejarah sering menjadi sumber legitimasi politik. Parti politik atau kelompok ideologi cenderung menonjolkan tafsiran sejarah yang menguatkan kedudukan mereka dalam politik semasa. Apabila ini berlaku sejarah tidak lagi sekadar rekod masa lalu tetapi menjadi sebahagian daripada persaingan naratif dalam arena politik.

Dalam konteks ini kritikan Khairy terhadap ahli akademik sebenarnya membuka persoalan yang lebih besar tentang hubungan antara sejarah, politik dan identiti nasional. Memang benar bahawa ahli sejarah mempunyai tanggungjawab untuk menjelaskan fakta dan membetulkan salah faham. Namun cabaran yang mereka hadapi juga tidak kecil. Perbahasan sejarah sering melibatkan sensitiviti politik, identiti etnik dan memori kolektif yang mendalam.

Jurang dengan awam

Di samping itu, terdapat juga jurang antara dunia akademik dan ruang awam. Banyak perbahasan sejarah berlaku dalam jurnal atau persidangan akademik yang tidak sampai kepada masyarakat umum. Apabila jurang ini wujud, ruang awam mudah dipenuhi oleh naratif popular yang mungkin lebih mudah disebarkan walaupun tidak semestinya tepat dari segi sejarah.

Oleh itu cabaran sebenar bagi Malaysia mungkin bukan sekadar mempertahankan satu versi sejarah tertentu. Cabaran yang lebih besar ialah membangunkan naratif sejarah nasional yang mampu merangkumi kepelbagaian pengalaman sejarah negara. Naratif seperti ini tidak menafikan perbezaan perspektif antara wilayah atau komuniti namun lebh jauh lagi mengiktirafnya sebagai sebahagian daripada perjalanan bersama sebuah negara.

Dalam erti kata lain, sejarah Malaysia tidak semestinya perlu dipersempitkan kepada satu tafsiran tunggal yang memadamkan kepelbagaian. Sebaliknya, sejarah negara boleh difahami sebagai satu kisah bersama yang dibentuk oleh pelbagai pengalaman dan perjuangan.

Jika pendekatan ini diambil, maka perdebatan tentang sejarah tidak semestinya dilihat sebagai ancaman kepada negara. Sebaliknya ia boleh menjadi tanda bahawa masyarakat sedang berusaha memahami masa lalu mereka dengan lebih kritikal dan matang.

Akhirnya persoalan yang dibangkitkan oleh Khairy mungkin membawa kita kepada satu refleksi yang lebih penting. Perdebatan tentang sejarah sebenarnya bukan sekadar tentang masa lalu. Ia juga tentang bagaimana sebuah bangsa memahami dirinya sendiri.

Sebelum sampai kepada persoalan penutup, kita juga perlu bertanya satu soalan yang jarang dibincangkan secara terbuka: siapakah sebenarnya arkitek kepada naratif sejarah negara? Adakah ia ditentukan oleh pemerintah melalui buku teks dan institusi negara, oleh ahli akademik melalui penyelidikan sejarah atau oleh masyarakat melalui memori kolektif yang diwarisi dari generasi ke generasi? 

Realitinya, naratif sejarah nasional biasanya terbentuk melalui gabungan ketiga-tiga unsur ini. Negara mempunyai pengaruh melalui kurikulum dan institusi seperti Kementerian Pendidikan Malaysia dan Arkib Negara Malaysia yang menentukan bagaimana sejarah diajarkan kepada generasi muda. Pada masa yang sama, penyelidikan di universiti seperti Universiti Malaya dan Universiti Kebangsaan Malaysia terus memperbaharui pemahaman sejarah melalui kajian akademik yang lebih mendalam.

Namun dalam era digital hari ini, satu lagi faktor semakin berpengaruh iaitu masyarakat sendiri. Media sosial, dokumentari popular dan perbincangan awam telah membuka ruang kepada pelbagai tafsiran sejarah yang tidak lagi bergantung sepenuhnya kepada institusi rasmi. 

Pertembungan pelbagai tafsiran

Ini bermakna naratif sejarah negara tidak lagi dibentuk secara sepihak dari atas tetapi semakin menjadi ruang pertemuan dan juga pertembungan pelbagai tafsiran tentang masa lalu. Dalam keadaan ini peranan ahli sejarah bukan sekadar menjadi penjaga arkib masa lalu lebih jauh lagi juga menjadi penghubung antara penyelidikan akademik dan kefahaman masyarakat tentang sejarah negara.

Malaysia mungkin tidak memerlukan satu sejarah rasmi yang menutup ruang kepada tafsiran lain tetapi negara ini tetap memerlukan satu naratif sejarah nasional yang mampu merangkum pengalaman pelbagai wilayah dan masyarakat. Naratif seperti ini mengiktiraf kemerdekaan Persekutuan Tanah Melayu pada 1957, pembentukan Malaysia pada 1963 serta sumbangan pelbagai tokoh dan gerakan dalam perjalanan negara.

Tanpa usaha membina naratif bersama yang inklusif, sejarah akan terus menjadi medan persaingan tafsiran politik. Namun jika ia dibangunkan dengan jujur dan terbuka, sejarah boleh menjadi asas kepada identiti nasional yang lebih matang dan menyatukan.

ISMAIL HASHIM YAHAYA bukan ahli sejarah tetapi mantan ahli akademik yang kini menumpukan perhatian sebagai pemerhati geopolitik dan hubungan antarabangsa, dengan minat khusus menafsir dinamika isu semasa melalui pendekatan naratif dan semiotik politik.

Tulisan ini tidak semestinya mencerminkan pendirian Malaysiakini.