Gabungan alam sekitar, Cerah, menyeru agar syarikat-syarikat Malaysia dipertanggungjawabkan atas jerebu rentas sempadan yang berkaitan dengan operasi dan rantaian bekalan luar negara mereka, memandangkan kualiti udara semakin merosot di beberapa bahagian di Malaysia.

Kumpulan itu juga menggesa Putrajaya untuk menggubal Akta Udara Bersih dan meminda Perlembagaan Persekutuan untuk mengiktiraf secara eksplisit hak kepada persekitaran yang selamat, bersih, sihat dan mampan.

“Rakyat Malaysia tidak boleh terus menerima kemudaratan awam yang meluas sebagai kos pembangunan ekonomi yang tidak dapat dielakkan.

“Pencemaran jerebu bukanlah realiti yang tidak boleh diubah. Campur tangan dasar yang tegas dan bercita-cita tinggi boleh mengubah keadaan,” kata Cerah dalam satu kenyataan hari ini.

Gabungan itu berkata jerebu yang berulang bukanlah fenomena semula jadi yang tidak dapat dielakkan, tetapi krisis buatan manusia yang didorong oleh perubahan guna tanah yang tidak mampan, saliran dan degradasi tanah gambut, pengembangan pertanian perindustrian dan pengawasan korporat yang lemah.

“Pelaku korporat gagal mengambil tanggungjawab yang mencukupi untuk apa yang berlaku di seluruh rantaian bekalan mereka yang kompleks, mengutamakan matlamat ekonomi jangka pendek berbanding pertimbangan alam sekitar dan sosial.

“Faktor struktur ini bertemu dan nyata sebagai risiko kebakaran berskala besar,” kata kumpulan itu.

Semasa krisis jerebu 2019, pihak berkuasa Indonesia berkata kebakaran telah dikesan di tanah yang dikendalikan oleh anak syarikat syarikat Malaysia, manakala pada tahun 2023 lebih daripada 200 syarikat telah diberi amaran dan 20 diarahkan untuk menghentikan operasi susulan kebakaran, termasuk syarikat berkaitan Malaysia.

Penguatkuasaan telah dipergiatkan susulan jerebu ketika ini, dengan Presiden Prabowo Subianto mengarahkan pembatalan lesen syarikat yang didapati telah mengarahkan pembakaran tanah.

Cerah membuat seruan hari ini di tengah-tengah kualiti udara yang semakin buruk, terutamanya di Sarawak, dengan beberapa kawasan telah mencatatkan bacaan Indeks Pencemaran Udara yang "sangat tidak sihat" dan "berbahaya".

Ia memetik "Musuh Senyap: Laporan Pencemaran Jerebu dan Hak untuk Udara Bersih" Suhakam 2024, yang mendokumentasikan kesan jerebu terhadap kesihatan, ekonomi dan alam sekitar.

Laporan Suhakam 2024 dikeluarkan susulan daripada aduan Disember 2021 oleh Cerah, Greenpeace Malaysia dan kumpulan lain, yang mengatakan jerebu berulang adalah isu hak asasi manusia dan menonjolkan jurang dalam undang-undang pencemaran udara dan akauntabiliti korporat Malaysia.

Aduan itu menggesa Suhakam untuk mengkaji sama ada undang-undang dan prosedur mahkamah sedia ada melindungi hak untuk udara bersih dengan secukupnya, termasuk di mana syarikat atau rantaian bekalan berkaitan Malaysia menyumbang kepada pencemaran di luar negara.

Menurut Cerah, pendedahan kepada bahan zarahan halus boleh menyumbang kepada penyakit pernafasan, kemasukan ke hospital akibat kardiorespiratori dan kematian pramatang, dengan kanak-kanak, warga emas, wanita hamil dan pekerja luar antara yang paling terdedah.

Tambahnya, jerebu juga mengurangkan produktiviti dan mengganggu pelancongan, penerbangan dan pertanian, manakala kebakaran tanah gambut memburukkan lagi pelepasan karbon dan merosakkan ekosistem.

Cerah berkata hanya satu daripada enam cadangan Suhakam telah dilaksanakan - pelancaran Pelan Tindakan Kebangsaan mengenai Perniagaan dan Hak Asasi Manusia pada tahun 2025.

Ia juga mempersoalkan sama ada pelan dan Rangka Kerja Pelaporan Kelestarian Kebangsaan telah mengubah amalan korporat.

“Rangka kerja di atas kertas tidak bermakna apa-apa jika ia gagal menambah baik amalan sistemik yang membawa kepada kebakaran bermusim di lapangan,” katanya.

Gabungan itu menggesa Malaysia untuk mendesak protokol yang mengikat secara sah di bawah Perjanjian Asean mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan yang mewajibkan negara anggota menggubal undang-undang domestik yang meliputi liabiliti rentas sempadan.

Ia berkata undang-undang sedemikian harus membolehkan tindakan terhadap syarikat, syarikat induk dan pelabur yang aktiviti luar negara atau rangkaian bekalannya menyumbang kepada jerebu.

Cerah juga menyeru Akta Udara Bersih yang mengenakan tugas yang boleh dikuatkuasakan ke atas kerajaan persekutuan dan negeri untuk mengekalkan kualiti udara ambien yang sihat dan membenarkan tindakan sivil dan jenayah terhadap mereka yang bertanggungjawab atas pencemaran rentas sempadan.

Ia seterusnya menggesa kerajaan untuk meminda Perkara 5(1) Perlembagaan Persekutuan, yang menjamin hak untuk hidup, untuk mengiktiraf secara nyata hak kepada persekitaran yang selamat, bersih, sihat dan lestari.

Tuntutan lain termasuk prosedur mahkamah khusus untuk kes alam sekitar, keperluan pendedahan kemampanan korporat yang lebih kukuh dan pelaksanaan Matlamat Pembangunan Lestari yang lebih pantas.

“Udara bersih boleh dicapai dengan rangka kerja tadbir urus yang sesuai yang menjadikan kesihatan awam dan ekosistem sebagai objektif eksplisitnya.

“Kerajaan Malaysia mesti menunjukkan kepimpinan perundangan ini dengan menggubal pembaharuan berasaskan hak yang mengikat kerana udara bersih adalah hak perlembagaan mutlak,” kata Cerah.

Kenyataan itu disokong oleh 25 kumpulan dan institusi masyarakat sivil, termasuk Suhakam, Greenpeace Malaysia, Sahabat Alam Malaysia, Persatuan Pengguna Pulau Pinang, WWF-Malaysia, Pusat Memerangi Rasuah dan Kronisme, Pusat Kewartawanan Bebas dan Parti Sosialis Malaysia.