Pertikaian terkini mengenai tahanan rumah Najib Razak sering digambarkan sebagai pertembungan tentang prerogatif diraja. Namun, persoalan institusi yang lebih penting sebenarnya lebih sempit: apabila sesuatu pengampunan bersyarat cukup jelas untuk mencetuskan pelaksanaan, siapakah yang mempunyai kuasa untuk menangguhkan pelaksanaan itu kerana kesan undang-undang seterusnya masih belum diselesaikan?

Pada 18 September, Lembaga Pengampunan Wilayah Persekutuan mengumumkan bahawa Yang di-Pertuan Agong telah memperkenankan pengampunan bersyarat kepada Najib yang membolehkannya menjalani baki hukuman SRC International melalui tahanan rumah sehingga 23 Ogos 2028, tertakluk kepada pembayaran denda RM50 juta serta pematuhan syarat yang ditetapkan. Rumusan awam itu kekal tidak berubah sepanjang tempoh denda tersebut belum dibayar.

Pada 6 November, Najib membayar RM50 juta itu. Peguamnya berkata Mahkamah Tinggi kemudiannya mengeluarkan perintah bagi tahanan rumah menurut pengampunan tersebut. Namun, kemudian pada hari yang sama, Jabatan Peguam Negara memohon penangguhan sementara dengan menyatakan bahawa dua tafsiran telah timbul: sama ada pembayaran itu sekadar memenuhi komponen denda sementara hukuman penjara diteruskan melalui tahanan rumah, atau pembayaran tersebut menyebabkan hukuman SRC dianggap telah selesai.

Jabatan Peguam Negara turut mengenal pasti satu komplikasi penting: hukuman penjara 15 tahun Najib dalam kes 1MDB diperintahkan bermula selepas hukuman SRC selesai, manakala permohonannya untuk menangguhkan pelaksanaan hukuman 1MDB telah ditolak pada 14 Oktober. Keadaan itu mewujudkan persoalan sebenar mengenai turutan hukuman. Namun, ia tidak secara automatik menjawab persoalan berasingan tentang perkara yang sebenarnya dikehendaki oleh pengampunan bertarikh 18 September.

Penilaian saya ialah Malaysia perlu membezakan tiga lapisan yang kini dihimpunkan dalam satu kontroversi: tindakan pengampunan berperlembagaan, kesan kehakiman daripada hukuman sedia ada, dan mekanisme pentadbiran penahanan. Perkara 42 meletakkan kuasa pengampunan dalam kerangka perlembagaan yang khusus. Autoriti undang-undang Malaysia lazimnya menganggap merit keputusan pengampunan tidak boleh diadili. Prinsip itu tidak bermaksud setiap persoalan pelaksanaan kebal daripada penelitian undang-undang.

Kesukarannya terletak pada masa institusi bertindak. Jika kemungkinan interaksi antara hukuman SRC, pembayaran RM50 juta, tahanan rumah dan hukuman 1MDB boleh dijangka, kerajaan sepatutnya menyelesaikan protokol pelaksanaan sebelum syarat kewangan itu dipenuhi. Menunggu sehingga pembayaran mencetuskan langkah seterusnya, kemudian menangguhkan pelaksanaan kerana tafsiran bersaing timbul, berisiko mewujudkan tanggapan bahawa ketidakpastian pentadbiran mengubah kesan praktikal sesuatu keputusan berperlembagaan.

Tanggapan sedemikian perlu dielakkan tanpa mengira siapa yang mendapat manfaat. Pemerintahan berperlembagaan bukan sahaja bergantung pada hasil yang sah, tetapi juga pada proses yang boleh dijelaskan secara jelas dan konsisten sebelum serta selepas sesuatu peristiwa pencetus berlaku.

Di sinilah perbahasan perlu bergerak melangkaui personaliti. Persoalannya bukan sama ada Najib wajar menerima simpati, atau sama ada sabitan terdahulunya harus dibicarakan semula melalui hujah politik. Pengampunan tidak memadamkan sabitan asal. Badan Peguam Malaysia telah menegaskan bahawa pengampunan, penangguhan dan pelepasan hukuman tidak sama dengan pembebasan daripada kesalahan. Isu semasa ialah pelaksanaan keputusan perlembagaan baru bersama perintah mahkamah lain yang masih berkuat kuasa.

Penyelesaian yang berdisiplin memerlukan penjelasan berautoriti, bukannya tafsiran kepartian. Instrumen pengampunan sebenar, perintah pelepasan 6 November, asas undang-undang bagi penahanan berterusan, dan hubungannya dengan hukuman 1MDB perlu dibawa kepada mahkamah atau pihak berkuasa perlembagaan yang kompeten untuk menentukan kesan undang-undangnya. Sehingga itu, pegawai awam harus mengelakkan bahasa yang menggambarkan mana-mana tafsiran sebagai undang-undang yang telah muktamad.

Malaysia juga memerlukan protokol tetap bagi pengampunan bersyarat pada masa hadapan. Sebelum syarat dipenuhi, agensi berkaitan perlu memetakan setiap akibat undang-undang: bila hukuman bermula, klasifikasi penjara, penyeliaan, prosedur pelanggaran syarat, hukuman bertindih, serta pihak berkuasa yang bertanggungjawab menyelesaikan pertikaian. Pengampunan bersyarat tidak seharusnya bergantung pada improvisasi selepas pematuhan.

Kontroversi ini dengan itu lebih besar daripada Najib. Ia menguji sama ada institusi Malaysia mampu melaksanakan kuasa perlembagaan yang luar biasa dengan ketepatan pentadbiran biasa. Prerogatif diraja mesti dihormati; perintah mahkamah juga mesti dipatuhi. Kedua-duanya tidak terbantu apabila persoalan pelaksanaan yang belum selesai hanya timbul pada saat tindakan sepatutnya berlaku.

Respons paling kukuh bukanlah mengisytiharkan satu institusi menang mengatasi yang lain. Sebaliknya, negara perlu menentukan dengan segera dan telus instrumen undang-undang mana yang mengawal kesan tertentu. Kuasa perlembagaan memperoleh legitimasi apabila pelaksanaannya dapat dijangka.

Kes Najib harus meninggalkan satu pengajaran berkekalan kepada Malaysia: apabila kebebasan seseorang bergantung pada sesuatu syarat, negara mesti mengetahui dengan tepat apa yang berlaku apabila syarat itu dipenuhi sebelum warganya memenuhinya.

Kejelasan tersebut penting kerana setiap kelewatan pentadbiran dalam perkara yang menyentuh kebebasan individu boleh menimbulkan persoalan tentang kepastian undang-undang, ketekalan institusi dan keyakinan awam terhadap cara keputusan perlembagaan dilaksanakan oleh pihak berkuasa yang berkenaan secara sah dan teratur.

AZAM MOHD menulis komentar mengenai isu politik dan ekonomi semasa.

Artikel ini merupakan pandangan peribadi penulis dan tidak semestinya mencerminkan pendirian Malaysiakini.