Kadang-kadang dalam politik, masalah terbesar bukan kerana tiada jalan keluar.

Masalahnya ialah terlalu banyak jalan keluar — dan setiap satunya mempunyai harga.

Itulah kedudukan Datuk Ismail Lasim hari ini.

Selepas Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan membatalkan pelantikan 10 anggota Exco berkuat kuasa 20 September dan meminta Menteri Besar mengemukakan nama baru, Ismail mengambil pendirian bahawa pemberhentian itu tidak sah kerana dibuat tanpa nasihat beliau. Beliau juga menegaskan Exco sedia ada masih sah dan tidak perlu diganti.

Tetapi jika kita duduk di kerusi menteri besar, apakah pilihan yang sebenarnya ada?

Pilihan A: Kemuka Exco baru.

Ini pilihan yang paling mudah tetapi paling mudah juga disalah tafsir.

Ismail boleh mengemukakan senarai baru tanpa semestinya bermaksud beliau mengakui bahawa tafsiran perlembagaannya sebelum ini salah. Perkara XXXVIII(2)(b) menetapkan anggota Exco selain Menteri Besar dilantik oleh Yang di=Pertuan Besar atas nasihat menteri besar.

Pro-nya jelas: kerajaan boleh kembali berfungsi, portfolio pentadbiran boleh diisi dan ketidakpastian dapat dikurangkan.

Kontranya juga jelas: ia mungkin ditafsirkan sebagai menerima keputusan pembatalan Exco terdahulu.

Namun ada beza antara mengalah dalam prinsip dengan berkompromi untuk memastikan kerajaan berjalan.

Kadangkala seorang pemimpin tidak perlu menang semua pertikaian untuk memastikan rakyat tidak menjadi mangsa pertikaian.

Pilihan B: Kekalkan pendirian dan jangan kemuka senarai.

Inilah pendirian Ismail setakat ini.

Beliau berhujah bahawa Perkara XXXVIII(5), yang menyatakan anggota Exco memegang jawatan atas perkenan Yang di-Pertuan Besar, perlu dibaca bersama peruntukan lain mengenai nasihat menteri besar. Istana pula merujuk Perkara XXXVIII(5) sebagai asas pembatalan pelantikan dan mengarahkan senarai baru dikemukakan.

Ini bukan lagi sekadar perbezaan politik.

Ini sudah menjadi pertikaian tafsiran Perlembagaan Negeri.

Dan di sinilah bahayanya.

Jika satu pihak mengatakan Exco sudah tidak wujud, manakala satu pihak lagi mengatakan Exco masih sah, kerajaan boleh mempunyai dua tafsiran tentang siapa yang sebenarnya sedang mentadbir.

Sebuah negeri tidak boleh lama-lama ditadbir melalui “versi masing-masing”.

Pilihan C: Ismail letak jawatan.

Ini pilihan yang selama ini kurang dibincangkan kerana semua mata tertumpu kepada Exco.

Secara prinsip, peletakan jawatan boleh membuka ruang kepada pelantikan menteri besar baru. Perkara XXXVIII(2)(a) memperuntukkan bahawa Yang di-Pertuan Besar melantik seorang Adun sebagai menteri besar yang pada pertimbangan baginda berkemungkinan mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan.

Tetapi di sinilah persoalan yang lebih besar muncul.

Adakah menukar menteri besar bermakna menukar masalah?

Belum tentu.

Jika Ismail berundur tetapi komposisi DUN masih sama, calon baru tetap perlu berdepan dengan realiti 36 kerusi DUN dan keperluan mendapatkan keyakinan majoriti.

Malah, dalam sistem Negeri Sembilan yang mempunyai struktur perlembagaan tersendiri, pelantikan menteri besar ialah antara perkara yang mempunyai dimensi lebih luas kerana fungsi tertentu Yang di-Pertuan Besar melibatkan Undang. Penganalisis undang-undang yang dirujuk Malay Mail sebelum ini menjelaskan bahawa struktur unik Negeri Sembilan menyebabkan beberapa fungsi tertentu memerlukan penglibatan Yang di-Pertuan Besar dan Undang.

Jadi, Ismail berundur mungkin menukar pemain, tetapi belum tentu menukar papan permainannya.

Lebih menarik lagi, jika calon baru gagal memperoleh sokongan majoriti, krisis hanya berpindah lokasi daripada isu Exco kepada isu siapa sebenarnya mempunyai mandat membentuk kerajaan.

Pilihan D: Kembalikan mandat kepada DUN dan rakyat.

Ini pilihan paling besar.

Perlembagaan Negeri Sembilan jelas membezakan antara kehilangan kepercayaan majoriti dan pembubaran DUN. Jika Menteri Besar tidak lagi mendapat kepercayaan majoriti, Perkara XXXVIII(4) memperuntukkan beliau perlu mengemukakan peletakan jawatan Majlis Mesyuarat Kerajaan, kecuali atas permintaannya DUN dibubarkan.

Tetapi DUN tidak terbubar secara automatik hanya kerana berlaku kebuntuan politik.

Perkara LVI mempunyai mekanisme tersendiri berkaitan persidangan, prorogasi dan pembubaran. Malah tempoh lima tahun menjadi titik pembubaran automatik jika tiada pembubaran lebih awal.

Dan jika pilihan raya baru berlaku, jangan anggap keputusan lama akan berulang.

Pada PRN lalu, BN memperoleh 18 daripada 36 kerusi, PH 11 dan PN tujuh. Angka itu menerangkan kedudukan politik selepas pilihan raya bukan menjamin keputusan pilihan raya seterusnya.

Sebab itu soalan untuk BN juga tidak mudah.

Adakah BN mahu sebuah pilihan raya baru?

Jawapan politiknya tidak boleh dipastikan hanya dengan melihat jumlah kerusi hari ini. Pilihan raya bermakna semua parti kembali meminta mandat. Kerusi yang dimenangi boleh kekal, bertambah atau berkurang.

Jadi, mungkin persoalan sebenar untuk Ismail bukan “mahu kekal atau mahu berundur?”

Persoalannya ialah:

Adakah beliau mahu mempertahankan jawatan, mempertahankan tafsiran Perlembagaan, atau mempertahankan keupayaan kerajaan untuk mentadbir?

Ketiga-tiganya tidak semestinya perkara yang sama.

Mengemukakan Exco baru mungkin menyelesaikan masalah pentadbiran tanpa menyelesaikan pertikaian prinsip.

Tidak mengemukakan Exco pula mungkin mempertahankan pendirian perlembagaan tetapi memanjangkan kebuntuan.

Meletakkan jawatan mungkin membuka pintu kepada tokoh baru tetapi tidak menjamin majoriti baru.

Membubarkan DUN pula menyerahkan semula keputusan kepada rakyat tetapi membuka kemungkinan lahirnya konfigurasi politik yang sama sekali berbeza.

Itulah paradoks Negeri Sembilan.

Kadangkala jalan keluar daripada sebuah krisis bukanlah mencari siapa yang menang. Ia ialah mencari jalan supaya negeri tidak kalah.

Dan mungkin itulah ukuran sebenar kepimpinan Ismail Lasim sekarang:

Bukan berapa lama beliau mampu memegang kerusi menteri besar.

Tetapi apakah keputusan yang mampu mengembalikan kerajaan kepada fungsi asalnya iaitu mentadbir negeri, bukan bertelagah tentang siapa yang berhak mentadbirnya.

AHMAD ZAHARUDDIN SANI AHMAD SABRI ialah penganalisis politik.

Artikel ini pandangan penulis dan tidak semestinya mencerminkan pendirian rasmi Malaysiakini.